Bir çatı GES'inin müşteriye sağlayacağı tasarruf yalnızca yılda kaç kWh ürettiğine bağlı değildir. Üretilen enerjinin ne kadarının üretildiği anda binada kullanıldığı, ne kadarının şebekeye verildiği ve şebekeye verilen enerjinin nasıl hesaplaştırıldığı da sonucu belirler. Bu yazıda öz tüketim, öz yeterlilik ve mahsuplaşma kavramlarını genel hatlarıyla açıklıyor, örnek bir tabloyla aylık fazla ve eksik üretim mantığını gösteriyoruz.
Temel kavramlar
- Öz tüketim: GES'in ürettiği enerjinin, üretildiği anda aynı tesiste tüketilen kısmıdır. Bu enerji sayaçtan hiç geçmeden doğrudan binanın yüklerine gider.
- Öz tüketim oranı: Doğrudan tüketilen enerjinin toplam üretime oranıdır.
- Öz yeterlilik (kendi kendine yetme) oranı: Doğrudan tüketilen enerjinin toplam tüketime oranıdır. Tüketimin ne kadarının GES'ten karşılandığını gösterir.
- Şebekeye verilen enerji: Üretimin, o anda bina tarafından kullanılmayan ve çift yönlü sayaç üzerinden şebekeye akan kısmıdır.
- Mahsuplaşma: Şebekeye verilen enerji ile şebekeden çekilen enerjinin belirli bir zaman dilimi içinde birbirinden düşülerek hesaplaştırılmasıdır.
Basit bir günlük örnek
Aşağıdaki değerler kavramları göstermek için seçilmiş örnek değerlerdir. Bir işletmenin çatısındaki GES bir günde 40 kWh üretiyor, işletme aynı gün toplam 30 kWh tüketiyor. Üretimin 18 kWh'lik kısmı, üretildiği saatlerde işletmede doğrudan kullanılıyor.
| Büyüklük (örnek) | Değer |
|---|---|
| Günlük üretim | 40 kWh |
| Günlük tüketim | 30 kWh |
| Doğrudan tüketilen (öz tüketim) | 18 kWh |
| Şebekeye verilen (40 − 18) | 22 kWh |
| Şebekeden çekilen (30 − 18) | 12 kWh |
| Öz tüketim oranı (18 / 40) | %45 |
| Öz yeterlilik oranı (18 / 30) | %60 |
Aynı gün içinde hem 22 kWh şebekeye verilmiş hem de 12 kWh şebekeden çekilmiştir. Üretim tüketimden fazla olduğu halde işletme şebekeden enerji almaya devam eder, çünkü akşam saatlerinde güneş yoktur. Bu, öz tüketim ile mahsuplaşmanın neden ayrı ayrı düşünülmesi gerektiğini gösterir.
Öz tüketim oranı tasarrufu neden etkiler?
Doğrudan tüketilen her kWh, müşterinin şebekeden satın almayacağı bir kWh'tir; yani değeri, müşterinin ödediği tam birim fiyata yakındır. Şebekeye verilen enerjinin değeri ise mahsuplaşma kurallarına ve fazla enerjinin nasıl ücretlendirildiğine bağlıdır. Bu değer, satın alınan enerjinin birim fiyatıyla aynı olmayabilir. Bu nedenle aynı büyüklükteki iki sistemden, öz tüketim oranı yüksek olanın tasarrufu genellikle daha öngörülebilirdir.
Öz tüketim oranını belirleyen başlıca etkenler şunlardır:
- Tüketim profili: Gündüz çalışan ofisler, dükkânlar ve sanayi tesislerinde oran, akşam tüketimi ağır basan konutlara göre yüksektir.
- Sistem büyüklüğü: Tüketime göre büyük kurulan sistemlerde üretimin daha büyük kısmı şebekeye gider ve oran düşer.
- Mevsimsellik: Yazın klima yükü olan bir binada yaz üretimi daha çok içeride kullanılır.
- Hafta sonu ve tatiller: İşletme kapalıyken üretimin tamamına yakını şebekeye gider.
Aylık fazla ve eksik üretim
Yıllık üretimin yıllık tüketime yakın olması, her ay dengede olunduğu anlamına gelmez. Türkiye'nin iklim koşullarında üretim yaz aylarında yüksek, kış aylarında düşüktür. Aşağıdaki tablo tamamen örnek değerlerle hazırlanmıştır; gerçek bir proje için üretimi konuma ve tasarıma göre, tüketimi faturalara göre hesaplamanız gerekir.
| Ay | Üretim (kWh) | Tüketim (kWh) | Fark (kWh) |
|---|---|---|---|
| Ocak | 520 | 1.100 | −580 |
| Şubat | 640 | 1.000 | −360 |
| Mart | 900 | 950 | −50 |
| Nisan | 1.050 | 850 | +200 |
| Mayıs | 1.230 | 900 | +330 |
| Haziran | 1.300 | 1.050 | +250 |
| Temmuz | 1.340 | 1.200 | +140 |
| Ağustos | 1.250 | 1.180 | +70 |
| Eylül | 1.050 | 950 | +100 |
| Ekim | 820 | 900 | −80 |
| Kasım | 580 | 1.000 | −420 |
| Aralık | 470 | 1.120 | −650 |
| Toplam | 11.150 | 12.200 | −1.050 |
Bu örnekte yıllık üretim tüketimin altında kalıyor, ancak Nisan–Eylül arasındaki altı ayda toplam 1.090 kWh fazla üretim oluşuyor. Diğer altı ayda ise toplam 2.140 kWh eksik var ve bu kısım şebekeden karşılanıyor. Yaz fazlasının kışa taşınıp taşınamayacağı, hangi dönem içinde hesaplaştırılacağı ve fazla enerjinin nasıl değerlendirileceği mahsuplaşma kurallarına bağlıdır.
Ayrıca bu tablo aylık toplamları gösterir; ay içinde kaç kWh'nin doğrudan tüketildiği tabloda görünmez. Fazla üretimi olan bir ayda bile müşteri akşamları şebekeden enerji çekmeye devam eder.
Saatlik ve aylık mahsuplaşma kavramsal olarak nasıl ayrılır?
Mahsuplaşmada belirleyici olan, verilen ve çekilen enerjinin hangi zaman aralığı içinde birbirinden düşüldüğüdür:
- Aylık mahsuplaşmada bir ay boyunca şebekeye verilen toplam enerji ile şebekeden çekilen toplam enerji karşılaştırılır. Öğlen verilen enerji, aynı ayın akşamında çekilen enerjiden düşülebilir.
- Saatlik mahsuplaşmada bu karşılaştırma her saat için ayrı yapılır. Öğlen saatlerindeki fazla, yalnızca aynı saat içindeki tüketimden düşülebilir; akşam çekilen enerjiyle hesaplaştırılamaz.
Kavramsal olarak zaman aralığı kısaldıkça öz tüketimin önemi artar, çünkü aynı anda üretilip tüketilmeyen enerjinin hesaplaşmada karşılığı daralır. Hangi yöntemin uygulandığı, fazla enerjinin hangi fiyatla değerlendirildiği ve bu kuralların kimler için geçerli olduğu mevzuatla belirlenir ve zaman içinde değişebilir. Bu nedenle bir proje için hesap yapmadan önce güncel mevzuatı ve dağıtım şirketinin koşullarını kontrol edin; müşteriye verdiğiniz tasarruf tahmininde hangi varsayımı kullandığınızı açıkça yazın.
Depolama ve yük kaydırma öz tüketimi nasıl etkiler?
Akü depolama
Hibrit bir sistemde gün içindeki fazla üretim aküye yüklenir ve akşam saatlerinde kullanılır. Yukarıdaki günlük örnekte şebekeye giden 22 kWh'nin bir kısmı aküde saklanırsa, akşam şebekeden çekilen 12 kWh'nin bir kısmı aküden karşılanır; hem öz tüketim hem öz yeterlilik oranı yükselir. Ancak akünün kullanılabilir kapasitesi, deşarj derinliği ve şarj-deşarj verim kayıpları hesaba katılmalıdır. Akünün ekonomik olup olmadığı, şebekeye verilen enerjinin değerine ve akü maliyetine bağlıdır; her proje için ayrıca değerlendirilmelidir. Akü boyutlandırmanın temellerini off-grid sistem boyutlandırma yazımızda bulabilirsiniz.
Yük kaydırma
Zamanlanabilen yükleri güneşli saatlere almak, aküsüz de öz tüketimi artırmanın en ucuz yoludur. Çamaşır ve bulaşık makinesi, su ısıtıcısı, havuz pompası, sulama pompası, elektrikli araç şarjı ve bazı üretim süreçleri gündüze kaydırılabilir. Konut müşterilerine bu konuda birkaç basit öneri vermek, sistemden alacakları faydayı belirgin şekilde artırabilir.
Müşteriye nasıl anlatılır?
Müşterilerin çoğu "yıllık tüketimim kadar üretirsem faturam sıfırlanır" diye düşünür. Beklentiyi doğru kurmak için şu sırayı izleyebilirsiniz:
- Güneş ve tüketim aynı saatte değil: Gündüz üretim olur, akşam tüketim sürer. Gündüz kullanılan enerji doğrudan tasarruftur.
- Fazla enerji şebekeye gider: Bunun nasıl hesaplaştırılacağı mevzuata bağlıdır; tahminde kullandığınız varsayımı söyleyin.
- Yaz ve kış farklıdır: Aylık tabloyu gösterin; kış aylarında fatura tamamen ortadan kalkmayabilir.
- Müşterinin elinde olan: Yükleri gündüze kaydırmak veya depolama eklemek öz tüketimi artırır.
Bu açıklama, tasarruf tahmini ile gerçekleşen fatura arasındaki farktan doğabilecek şikâyetleri önler. Geri ödeme süresinin nasıl hesaplandığını GES geri ödeme süresi yazımızda ayrıca anlattık.
PVAGE ile üretim-tüketim karşılaştırması
PVAGE'nin sistem ve finansal analiz modülünde il/ilçe veya koordinat girildiğinde aylık ışınım ve üretim PVGIS'ten alınır. Tüketim tarafında hazır profiller (ev, ofis, dükkân, sanayi, çiftlik, sulama) ile düz, yaz ağırlıklı, kış ağırlıklı veya 12 ay elle girilen aylık dağılım kullanılabilir. Fatura, birim fiyat ve KDV bilgileriyle birlikte sistem tipi şebekeye bağlı, bağımsız veya hibrit olarak seçilir.
Analizde faz bilgisi ve öz tüketim oranı tanımlanır; sonuçta ay ay üretim, tüketim ve fark ile fazla ve eksik üretim tablosu gösterilir. Amortisman süresi, kümülatif geri kazanım ve PDF amortisman raporu da aynı çalışmadan üretilir. Ayrıntılar için finansal analiz özellik sayfasına göz atabilirsiniz.
Özelliği inceleyin: GES Geri Ödeme Süresi ve Finansal Analiz